ৰোমান সভ্যতা (Roman civilization)ত মানুহৰ মল (Human feces)ৰ পৰা ঔষধ তৈয়াৰ (Medicine preparation) কৰা হৈছিল। প্ৰাচীন পাণ্ডুলিপিতো ইয়াৰ উল্লেখ পোৱা যায়। কিন্তু ইয়াৰ বিষয়ে কেৱল পাণ্ডুলিপিতহে জনা গৈছিল। বাস্তৱত এতিয়ালৈকে ইয়াৰ কোনো প্ৰমাণ পোৱা নাই। এইবাৰ গৱেষকসকলে সেই প্ৰমাণ পাইছে (Researchers have found evidence)।
প্ৰাচীন ভাৰতত যেনেকৈ চড়ক আৰু সুশ্ৰুত চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ বিশেষজ্ঞ আছিল, তেনেদৰে গেলেনো প্ৰাচীন ৰোমান সভ্যতাৰ বিশেষজ্ঞ আছিল। ক্ল’ডিয়াছ গেলেন (Claudius Gelan)ৰ জন্ম হৈছিল খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১২৯ চনত, তেতিয়াৰ ৰোমান সভ্যতাৰ পাৰ্গামনত (বৰ্তমান চহৰখন বাৰ্গামা, যিখন তুৰস্কত অৱস্থিত) এটা গ্ৰীক পৰিয়ালত। পিছলৈ তেওঁ চিকিৎসা বিজ্ঞানত বিশেষজ্ঞতা লাভ কৰি তেতিয়াৰ ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ চিকিৎসক হৈ পৰে। তেওঁ তিনিজন ৰোমান সম্ৰাটৰ ব্যক্তিগত চিকিৎসকো আছিল।
গেলেনৰ বিভিন্ন চিকিৎসা পাণ্ডুলিপিত মানুহৰ মলৰ পৰা ঔষধ প্ৰস্তুত কৰাৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কিন্তু সেই প্ৰাচীনকালত ইয়াক কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল বা সেই বৰ্ণনাৰ কোনো সত্যতা আছেনে নাই সেই বিষয়ে পাণ্ডুলিপিৰ তথ্যৰ বাহিৰে একো জনা নাযায়। শেহতীয়াকৈ তুৰস্কৰ এদল গৱেষকে এনেকুৱা কিবা এটা বিচাৰি উলিয়াইছে, যিয়ে ইংগিত দিয়ে যে প্ৰাচীন ৰোমান সভ্যতাত চিকিৎসা ঔষধ সঁচাকৈয়ে মানুহৰ মলৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
বাৰ্গামা চহৰৰ এই সংগ্ৰহালয়ত আজিও প্ৰাচীন ৰোমান সভ্যতাৰ বিভিন্ন সামগ্ৰী সংৰক্ষিত হৈ আছে। কাঁচৰ বটলো আছে, যিবোৰ সেই সময়ত ৰোমান সভ্যতাত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কেইবছৰমানৰ আগতে তুৰস্কৰ শিভাছ কুম্হুৰিয়েট বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পুৰাতত্ত্ববিদ চেংকৰ আটিলাই সেই কাঁচৰ বটলবোৰৰ বিষয়ে এখন কিতাপ লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ‘গ্লাছ অবজেক্টছ ফ্ৰম বাৰ্গামা মিউজিয়াম’ নামৰ গ্ৰন্থখন লিখাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁ কাঁচৰ বটলবোৰ লৰচৰ কৰিছিল। সেই সময়ত আটিলাই কিছুমান কাঁচৰ বটলৰ তলত অৱশিষ্টৰ সন্ধান পাইছিল। ইয়াৰ পৰাই এই গৱেষণা আৰম্ভ হয়।
আটিলা আৰু তেওঁৰ সঙ্গীসকলে সাতটা ভিন্ন কাঁচৰ পাত্ৰত কিছু অৱশিষ্ট পাইছিল। বিশ্লেষণ কৰাৰ পিছত অৱশ্যে ইয়াৰে এটাতহে মানুহৰ মল থকা দেখা যায়। সেই প্ৰায় দ্বিতীয় শতিকাৰ কথা। সেই শতিকাতে (২১৬) গেলেনৰ মৃত্যু হয়।
যোৱা মাহত ‘জাৰ্নেল অব আৰ্কিঅ’লজিকেল ছায়েন্স: ৰিপ’ৰ্টছ’ত প্ৰকাশ পাইছিল এই অধ্যয়ন। মাটিৰ ঢাকনি থকা কাঁচৰ জাৰটোত আটিলাই কিছু বাদামী ৰঙৰ পদাৰ্থ পাইছিল। নমুনাটো বিশ্লেষণ কৰিলে দেখা গ’ল যে ইয়াত মানুহৰ মল, জলপানৰ তেল আৰু বৃহৎ পৰিমাণৰ উদ্ভিদৰ মিশ্ৰণ আছে।
যিহেতু গেলেনে তেওঁৰ পাণ্ডুলিপিত মানুহৰ মলৰ পৰা ঔষধ প্ৰস্তুত কৰাৰ বিষয়ে ইতিমধ্যে বৰ্ণনা কৰিছিল, গতিকে গৱেষক দলটোৱেও প্ৰথমতে বিশ্বাস কৰে যে এই নমুনাটো ঔষধ প্ৰস্তুত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি এই কাঁচৰ পাত্ৰটোৰ নমুনা আৰু গেলেনৰ চিকিৎসা পদ্ধতিও প্ৰায় সমসাময়িক। ফলত আটিলাৰ বাবে এই ধাৰণা অধিক শক্তিশালী।
তাৎপৰ্যপূৰ্ণভাৱে মলৰ মিশ্ৰণটো যিটো কাঁচৰ পাত্ৰত ৰখা হৈছিল, সেইটো দীঘলীয়া ধৰণৰ। এই ধৰণৰ পাত্ৰ সাধাৰণতে প্ৰাচীন ৰোমান সভ্যতাত সুগন্ধি জমা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। আটিলাই অনুমান কৰিছে যে হয়তো সুগন্ধিৰ বটলটো পিছলৈ ঔষধৰ বটল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। তেওঁ অনুমান কৰে যে মলৰ দুৰ্গন্ধ ৰোধ কৰিবলৈ সুগন্ধিৰ বটল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। আৰু বিভিন্ন উদ্ভিদ আৰু বনৌষধি মূলতঃ ইয়াৰ এণ্টিবেক্টেৰিয়েল গুণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
কিন্তু সেই নমুনাৰ পৰা কেনেধৰণৰ ঔষধ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল সেয়া এতিয়াও স্পষ্ট হোৱা নাই। প্ৰাচীন গ্ৰন্থ অনুসৰি, প্ৰদাহ বা ফুলাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সংক্ৰমণলৈকে, প্ৰজনন সমস্যালৈকে সকলো কামৰ ঔষধ হিচাপে মানুহ আৰু পশুৰ মল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। যদিও এই সন্দৰ্ভত বিতৰ্ক চলি আছে, তথাপিও মলৰ পৰা তৈয়াৰী ঔষধৰ ধাৰা অব্যাহত আছে। চি এন এনৰ বাতৰি অনুসৰি, আমেৰিকাৰ খাদ্য আৰু ঔষধ প্ৰশাসনে প্ৰাপ্তবয়স্কৰ বৃহদান্ত্ৰত বেক্টেৰিয়াৰ সংক্ৰমণ প্ৰতিৰোধৰ বাবে মলৰ পৰা তৈয়াৰী দুটা ঔষধত অনুমোদন জনাইছে।
