দশকজুৰি জনসংখ্যা (Population) নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে বিশ্ব প্ৰেক্ষাপটত প্ৰশংসিত হৈ অহা বাংলাদেশ (Bangladesh)ক এতিয়া বিপৰীত ৰথত দেখা গৈছে। সংখ্যাটো কম যেন লাগিব পাৰে – প্ৰতি ১০ গৰাকী মাতৃৰ মাজত গড়ে ২৩ টা সন্তানৰ পৰা এতিয়া ই ২৪ লৈ বৃদ্ধি পাইছে। অৰ্থাৎ, দেশৰ গড় প্ৰজনন হাৰ (টিএফআৰ) ২.৩ ৰ পৰা ২.৪ লৈ সামান্য বৃদ্ধি পাইছে। কিন্তু জনগাঁথনিগত বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, এই সামান্য ০.১ শতাংশ বৃদ্ধি হৈছে এক আসন্ন সংকটৰ ভৱিষ্যতবাণী, যি দেশৰ সীমিত সম্পদৰ ওপৰত এক বৃহৎ আৰু গুৰুতৰ চাপ পেলাব। ইউনিচেফ আৰু বাংলাদেশ ব্যুৰো অৱ ষ্টেটিষ্টিকছ (বিবিএছ)ৰ শেহতীয়া ‘মাল্টিপল ইণ্ডিকেটৰ ক্লাষ্টাৰ ছাৰ্ভে’ (MIX) প্ৰতিবেদনত এই উদ্বেগজনক তথ্য পোহৰলৈ আহিছে। বিশেষজ্ঞৰ কপালত চিন্তাবোৰ ভাঁজ কৰাৰ মুখ্য কাৰণ হৈছে ইয়াৰ দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱ। নতুন অনুমান অনুসৰি, উৰ্বৰতাৰ হাৰত এই সামান্য বৃদ্ধিৰ বাবে, ২০৩১ চনলৈ বাংলাদেশৰ জনসংখ্যা আৰু ৫.৮ নিযুত আৰু ২০৩৬ চনলৈ প্ৰায় ৯.৬ নিযুত বৃদ্ধি হ’ব।
আন কথাত, এই সৰু আৰু ঘন জনবসতিপূৰ্ণ দেশখনে পৰৱৰ্তী দশকত প্ৰায় এক নিযুত অতিৰিক্ত মুখৰ যত্ন ল’ব লাগিব। ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ জনসংখ্যা বিজ্ঞান বিভাগৰ শিক্ষক আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ জনসংখ্যা নিধিৰ (ইউএনএফপিএ) বিষয়াসকলে সতৰ্ক কৰি দিছে যে এই উৰ্ধমুখী প্ৰৱণতাই দেশৰ অৰ্থনীতি, স্বাস্থ্য খণ্ড আৰু সামাজিক গাঁথনিলৈ এক নেতিবাচক বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিছে। এই সংকটৰ মূলতে আছে দেশৰ পৰিয়াল পৰিকল্পনা খণ্ডত এক গুৰুতৰ প্ৰাতিষ্ঠানিক দুৰ্যোগ। পৰিয়াল পৰিকল্পনা বিভাগ (DGFP) বৰ্তমান এক গুৰুতৰ মানৱ সম্পদৰ সংকট আৰু ক্ষেত্ৰ পৰ্যায়ত সেৱাৰ অভাৱৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আছে। সমগ্ৰ দেশতে এই বিভাগটোৰ প্ৰায় ২৭ শতাংশ পদ খালী হৈ আছে। মুন্সীগঞ্জৰ দৰে কিছুমান জিলাত আধাতকৈ অধিক পদ খালী হৈ আছে। য’ত ক্ষেত্ৰ কৰ্মী এজনে ঘৰে ঘৰে গৰ্ভনিৰোধক সামগ্ৰী যোগান ধৰিছিল আৰু উপদেশ দিছিল, এতিয়া জনশক্তিৰ অভাৱৰ বাবে তেওঁলোকৰ বাবে ৯ মাহত এবাৰকৈ প্ৰতিটো পৰিয়ালৰ ওচৰলৈ যোৱাটো অসম্ভৱ।
ফলস্বৰূপে, সাধাৰণ আৰু দৰিদ্ৰ দম্পতীসকল অত্যাৱশ্যকীয় স্বাস্থ্য সেৱা আৰু পৰামৰ্শৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে বঞ্চিত হয়। চৰকাৰী জন্ম নিয়ন্ত্ৰণ সামগ্ৰীৰ তীব্ৰ নাটনি জনশক্তিৰ সংকটতকৈও বেয়া। ২০২৪ চনৰ আৰম্ভণিৰ পৰা, দেশৰ চৰকাৰী যোগান শৃংখল সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি গৈছে। পূৰ্বৰ আৱামী লীগ চৰকাৰৰ শেষত আৰম্ভ হোৱা এই সংকট পৰৱৰ্তী অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰৰ ১৮ মাহলৈও স্থায়ী নহ’ল। দেশৰ কোনো আঞ্চলিক চৰকাৰী গুদামত জন্ম নিয়ন্ত্ৰণ পিল, কণ্ডম বা ইমপ্লাণ্টৰ নিম্নতম ষ্টক নাই। ফলস্বৰূপে, যিবোৰ ঠাইত দুখীয়া পৰিয়ালবোৰে এই সামগ্ৰীবোৰ বিনামূলীয়াকৈ বা সামান্য মূল্যত পাইছিল, সেইবোৰ এতিয়া বন্ধ হৈ আছে। মানুহে সেইবোৰ বাণিজ্যিক বজাৰৰ পৰা উচ্চ মূল্যত ক্ৰয় কৰিবলৈ বাধ্য হয়, যিটো নিম্ন উপাৰ্জনৰ লোকৰ বাবে প্ৰায় অসম্ভৱ। ই জন্ম নিয়ন্ত্ৰণৰ (চিপিআৰ) ব্যৱহাৰৰ হাৰৰ ওপৰত পোনপটীয়া প্ৰভাৱ পেলাইছে, যি ৬২.৭ শতাংশৰ পৰা ৫৮.২ শতাংশলৈ হ্ৰাস পাইছে৷ ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক স্তৰৰ দীৰ্ঘম্যাদী অৱহেলাই খণ্ডটো ধ্বংসৰ পথলৈ লৈ গৈছে।
প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্বেখ হাছিনাই এবাৰ কৈছিল যে জনসংখ্যাক সমস্যাৰ পৰিৱৰ্তে সম্পদ হিচাপে গণ্য কৰিব লাগে, যাৰ ফলত ক্ষেত্ৰ পৰ্যায়ত এই কাৰ্যসূচীৰ গুৰুত্ব যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে। যোৱা ১৫ বছৰত, ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা পৰিষদৰ বৈঠক মাত্ৰ এবাৰহে হৈছে। আনকি প্ৰতি বছৰে বিশ্ব জনসংখ্যা দিৱসৰ মূল অনুষ্ঠানতো দেশৰ শীৰ্ষ নেতৃত্বৰ উপস্থিতি দেখা পোৱা নাছিল। তাৰ পিছত, অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰৰ সময়ত, স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনা বিভাগৰ একত্ৰীকৰণক লৈ প্ৰশাসনিক সংঘৰ্ষই বিভাগটোৰ বিষয়াসকলক আৰু অধিক হতাশ আৰু নিষ্ক্ৰিয় কৰি তুলিছিল। বিশেষজ্ঞসকলে নৱনিৰ্বাচিত বাংলাদেশ নেশ্যনেলিষ্ট পাৰ্টি (বিএনপি) চৰকাৰক দেশৰ নতুন ৰাজনৈতিক প্ৰেক্ষাপটত চাই আছে।
যদিও দলৰ নিৰ্বাচনী ইস্তাহাৰত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ কোনো পোনপটীয়া ৰূপৰেখা নাছিল, চৰকাৰে আশ্বাস দিছে যে প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ অধীনত পৰিয়াল পৰিকল্পনাক সৰ্বাধিক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছে আৰু এক লাখ স্বাস্থ্য কৰ্মী নিযুক্তিৰ প্ৰক্ৰিয়া সোনকালেই আৰম্ভ হ’ব। অৱশ্যে, বিশেষজ্ঞসকলে বিশ্বাস কৰে যে কেৱল আশ্বাসৰ বাবেই নহয়, ২০২৫-২০৩০ চনৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিয়াল পৰিকল্পনা কৌশলগত পৰিকল্পনা তাৎক্ষণিকভাৱে ৰূপায়ণ কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। যদি বাংলাদেশে এক বহনক্ষম ভৱিষ্যতৰ দিশে আগবাঢ়িব বিচাৰে, যিকোনো মূল্যৰ বিনিময়ত উৰ্বৰতাৰ হাৰ ২.১ বা সলনি কৰিব পৰা স্তৰলৈ ঘূৰাই অনাৰ কোনো বিকল্প নাই।
